هم ناگزير شدند اطلاع حاصل كنند كه تا اشارات و كنايات قرآن و اشعار جاهليت را كه مردمان ديگر آن را ديده و همه را جمع كرده و به نظر انتقاد شرح نوا در كلمات و الفاظ و لغات مشكله را سئوال مىكردند بتوانند براى آنان شرح داده و حاليشان كنند ليكن باينقدر از علوم و مطالعاتى كه ذكر شد اكتفا ننموده در پژوهش و براى بدست آوردن معلومات تازه و بسط و توسعهء آن از اطراف و اكناف بوسائل مختلف با پشتكار خستگىناپذيرى بناى مجاهدت و كوشش را گذاشتند . سوم آنكه اطلاع بر مسائل جغرافى نهايت درجه ضرورت پيدا نمود و آن نه‌فقط براى مطالعهء كلام اللّه مجيد بلكه براى انتظامات عملى ممالك محروسه كه روزانه توسعه و بسط پيدا مينمود مجبور بودند كه از اينرشته علم هم باخبر باشند . سياحت اكتشافى مسلمانان و جغرافى « 1 » شرح جهانگردى مسلمانان هرچند كه آن به منظور تجارت و بازرگانى بوده بسى جالب توجه است ، خاصه سفرهائى كه از دريا بخارج مرز كرده‌اند . ولى بايد در نظر داشت كه آن دنبالهء همان دريانوردى قديم است كه اعراب و ايرانيان داشته‌اند و در ثبوت اين مدعا ما ميخوانيم كه ما بين 618 و 626 ميلادى اسلام در كانتون در ميان بيگانگانى بيشتر مركب از عرب و ايرانى بناى نشر و انتشار را گذاشته بود . بعبارت ديگر اين دين جديد قبل از هجرت بچين رسيده و همين باعث گرديد كه مرابطه و مراودهء قابل ملاحظه‌اى بين چين و عرب پيدا شد . بايد دانست كه اولين روابط تجارتى عرب با چين از سدهء نهم ميلادى شروع مىشود و شرح آن بر سبيل اجمال اينست كه سليمان در نيمهء اول سدهء نامبرده و ابن وهاب بصراوى در نيمهء دوم آن با كشتىهاى تجارتى حركت نموده و از بعض مآخذى كه بما رسيده برميآيد كه آنها از خليج فارس روانه شده و از راه مسقط و جزائر نيكو بار به كاله واقع در جزيره نماى مالائى رسيدند كه از آنجا تا كانتون قريب سى منزل راه با آب است

--> ( 1 ) - مراجع ما در اينقسمت عبارتند از : « آغاز جغرافى جديد » تاليف ريموند بيزلى . « سرزمينهاى خلافت شرقى » گى لواسترانج و كتاب شاوژوكوا ( Chu Ju - Kua ) ، شرح و بيان راجع به اقوام وحشى » ترجمه و طبع ف ، هيرث و و . و . ركهيل . دو كتاب فوق از كتب گران‌بها بشمار آمده و كتاب اخير را نيز نفيس يافتم . ( مؤلف ) .